Te Wharekura 85

Contents
He kupu whakataki
Ko Rātana me te Kīngitanga
Te ao ngāngara
Te pou kara o Tūrangawaewae

He kupu whakataki

I whakatakotoria tēnei huinga pukapuka a Te Wharekura hei rauemi reo Māori e pā ana ki te ao Māori i roto i te horopaki o te ao whānui. He kōrero mō te ao tawhito, mō ngā tikanga tawhito, me te herenga mai ki ngā tikanga kei te mahia i nāianei.  Ka tautokongia hoki ngā whāinga matua o ētahi o ngā marautanga, arā te reo Māori, pāngarau, pūtaiao, tikanga ā-iwi, ngā toi, me te hauora, mō ngā taumata ono ki te waru.
Ka noho mai he pātere, he kupu whakarite, he kōrero tawhito, he kupu here ā-wairua hei tūāpapa, ā, ko ngā tikanga, mai i reira ka toro ngā ākonga ki te mahi takitahi, ā-rōpū, ā-akomanga rānei i te roanga atu o ngā kōrero.
I horahia a Te Wharekura 85 hei whāwhātanga mā te hunga kei te ako i te reo Māori me ōna tikanga.
Te whakamahi i tēnei pukapuka
Hei āwhina tēnei pukapuka i te pouako, hei tautoko i a ia e whakarite mahere ako mā ngā ākonga. Ka arotahi ngā whāinga paetae, ngā pūkenga, te kawenga, me te aro matawai ki Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa.  Whakawehea ngā whenu hei whakawhanake i ngā pūkenga o ngā ākonga.  Tērā pea, ka hiahia koe ki te whakatārua ngā wāhanga o tēnei pukapuka hei tāpiri atu ki tāu mahere.
Te kaupapa o Te Wharekura 85
Ko te kaupapa matua o Te Wharekura 85, ko te Kīngitanga.  E toru ngā kōrero o roto. Ko tētahi kōrero e hāngai ana ki te taura here i waenganui i te Kīngitanga me te hāhi Rātana. Ko te tuarua, he kōrero tuku iho nō mua tata atu i te whakatuwheratanga o te Rohe Pōtae ki te ara tereina.  Me kī, he kōrero matakite.  Ka whakakapia te pukapuka nei ki te kōrero mō Te Pou Kara o Tūrangawaewae.  Nā Ngāti Pikiao tēnei pou kara i tākoha atu ki a Waikato hei tohu i tōna taura here whakapapa ki te Kīngitanga.  (Kia mōhio mai te pouako, kei Toi Te Kupu 86 tētahi whakamārama mō tēnei hononga whakapapa, hononga rangatira.)
Te hononga ki ngā marautanga
•	Mā te pouako anō e whakamahere te hononga o ngā mahi kua mahia e te ākonga hei whakaaturanga ki tētahi whakaminenga.
•	Mā te ākonga e whakaemi āna mahi ki te pūataata rorohiko i a rātou e whakaoti ana i ngā ngohe.
•	Hei te mutunga, ka whakaatu ki te akomanga, ki te kura, ki ngā mātua rānei.  Ko te tūmanako, ka kohia ki tētahi hautaka e ngā ākonga ā rātau mahi katoa, ka tiaki hoki ki tētahi kōpae.
Ko ngā ngohe e akiaki ana i te ākonga me te pouako ki te rāwekeweke i ngā pūrere hiko me ngā iahiko, arā, te rorohiko, te pūataata rorohiko, te pūataata ā-reo, pūrere ataata me ngā momo ataata katoa. Kātahi ka whakamōhio atu ki tētahi hunga i ō rātau mōhiohio, mātauranga katoa.  Ka whai wāhi te pouako ki te tango whakaahua, pūrere ataata, rīpene ataata, ataata ā-reo hoki.  Ka noho ēnei ataata hei taunaki i ngā mahi kua mahia nei e te ākonga, hei taonga aro matawai mā te pouako, mā te whānau hoki.

Ko Rātana me te Kīngitanga
Te Reo Māori i Roto i te Marautanga o Aotearoa

Kōeke	4	
Whenu 	Pānui/Tuhituhi	
Whāinga paetae	Ahakoa he aha te tūmomo tuhinga, e tino mātau ana te ākonga ki tāna i pānui ai, e taea ana hoki e ia te āta tātari.  Ka whakapakari anō hoki ia i tāna āhei ki te arotake i te whai hua o āna tuhituhinga.	
Pūkenga	Ko te tika me te whai hua o te pānui ā-waha.	
He whakarāpopoto	He kaha rawa te hononga o Tahupōtiki Wiremu Rātana o Rātana me te Kīngitanga. I hono pūmautia a Tupu Te Rā Tahi o Pipiri Tāmihana Tarapīpipi Te Waharoa Taingākawa me Rātana.  I haere tahi rāua ki ngā wāhi katoa o te ao.  E ngākau nui ana rāua ki ngā take whenua me ngā take maha a te Māori.  I tū rāua hei māngai mō te iwi.
He rite ngā tini moemoeā a Rātana me te Kīngitanga.  Ko tētahi o ā rāua tino kaupapa, he whakakotahi i te iwi, he whakahoki i te mana Māori motuhake ki te iwi i raro i te mana a ngā tūpuna me Ihoa o ngā Mano.  Mai i ngā whāinga nei i whakaatu te hāhi Rātana me te Pou Kīngitanga i tō rātou honohono.
He maha hoki ngā tāngata kua mihia i roto i ngā kōrero nei.  Ko ngā tāngata kua ngaro atu ki tua o te ārai, ko ētahi kei te ora tonu.  Nā rātou tēnei kaupapa i akiaki mō te iwi.	

Hei mahi 1: Pānui ā-waha

Ka hiahiatia: he hoa, he wati/matawā
•	Me tuhi e ia ākonga te tūtohinga kei raro iho nei ki roto i tana pukapuka.
•	Mā tētahi ngā ākonga hei pānui i te kōrero.
•	Ka pānui te ākonga i te kōrero ki tōna hoa i roto i te reo mārama rawa.
•	Me āta tātari rāua i ngā kupu, i ngā kōrero, me tōna tikanga, ōna kaupapa hoki.
•	Ko te mahi a tōna hoa, he kaute i te wā.  Māna e kōrero atu te wā e pau ai te 2, te 5, te 7, me te 10 meneti.
•	Me tuhi te ākonga i te rerenga kōrero mutunga i oti ai ia te pānui i taua wā.
•	Ka pau ana te tekau meneti, me whakawhiti ngā ākonga.
Wā	Rerenga mutunga	
2 meneti		
5 meneti		
7 meneti		
10 meneti		

Hei mahi 2: Tito waiata

1.	Pānuitia ngā waiata e rua o te kōrero nei (whārangi 11 me 14)
•	Ki ōu whakaaro he pēwhea te rangi o ngā waiata nei?
•	Waiata ki tō hoa.

2.	Tītoa tētahi waiata poto mō Rātana me te Kīngitanga
•	Whakaakona te waiata ki tō hoa.
•	Waiata ā-takirua ki te rōpū, ā, whakamaua ki runga kōpae, rīpene ataata rānei.

Hei mahi 3: Whakarāpopoto
Whakarāpopotohia tētahi o ngā whārangi o te kōrero:
•	Whakarārangihia ngā kupu hōu, ā, tuhia he kupu taka.
•	Whakamahia ngā papakupu tā Ngata, tā Wīremu, tā Reed me Tirohia, Kimihia.
Hononga marautanga	Tikanga ā-iwi	
Whenu	Te ao hurihuri	
Taumata	4	
Whāinga paetae	Ka taea e te ākonga te whakaatu i ōna mōhiotanga me ōna māramatanga o ngā take me ngā huarahi hora whakapono tae atu ki te āinga me te rokohanga hoki o ēnei ki te oranga o te tangata, mā te tāutu i ngā ataata taurite e pā ana ki ētahi tūmomo rōpū.	
Pūkenga	Kia mōhio te ākonga ki te rangahau i ngā hītori o tētahi  whakapono, hāhi, ārahitanga rānei.	

Hei mahi 4	: Tāutu hītori

Pānuitia te kōrero.
•	Kimihia ngā rerenga kōrero e tāutu ana i tētahi whakapono, hāhi, arahītanga rānei.
•	Tuhia taua rerenga ki roto i tōu pukapuka.
•	Nā te aha i pēnei ai tōu whakautu?  Tuhia ngā taunakitanga.

He aha ngā tīwhiri e mōhio ai koe he hītori ngā kōrero nei?
•	Whakarārangihia oū tīwhiri, oū whakaaro hoki.

Te ao ngāngara

Whenu	Whakaatu/Mātakitaki	
Kōeke	5	
Whāinga paetae	Ka taea e te ākonga te whakamahi te huhua o ngā āhuatanga reo ataata hei whakawhiti whakaaro.	
Pūkenga	Ko te kōpūtahi i ngā āhuatanga reo ataata kia hāngai ai ki te pūtake o te whakaaturanga me ngā hua e pirangitia ana.	

Ko ngā kaupapa i puta mai hei whakaarotanga ake:
•	Te kitenga i te ngāngara moka nui i te ao kapua i te rangi.
•	Ko te tohu tēnei mō ngā rā i eke mai.
•	He tohu kei te haere mai te tereina ki roto i te rohe o Maniapoto.
•	I kitea ngā tūpuna i ngā tohu i te rangi, he mōhio nō rāua kei te haere mai te ngāngara moka.
•	I mua kāore a Maniapoto i whakaae kia uru mai te iwi Pākehā ki roto i tō rātou rohe.

Hei mahi 1	: Mahi whakaari
He mahi whakaari mō ngā rōpū.  Whakaatu atu i roto i te reo ā-tinana me te reo ā-waha i ngā momo āhua e kōrerotia ana ki roto i te kōrero tuku iho nei (pēnei i te ngāngara moka).

Hei mahi 2	: Tā pikitia
Tāia ngā pikitia e ono, hei whakaatu i ngā momo āhua e kōrerotia ana ki roto i te kōrero tuku iho nei (pēnei i te ngāngara moka).  Tuhia hoki tētahi kōrero hei whakamārama i te pikitia.

Te pou kara o Tūrangawaewae

Whenu:	Pānui/Tuhituhi	
Kōeke	6	
Whāinga paetae	Me pānui te ākonga kia whai hua ai tana rangahau i ngā tūmomo tuhinga e pā ana ki ngā kaupapa kua whakarite hei tirotiro māna.	
Pūkenga	Ko te tāutu i nga āria matua i puta i ngā tuhinga huhua. 	

He whakarāpopoto mā te pouako
•	He hītori o te pou kara o Ngāti Pikiao.
•	Nā Ngāti Pikiao i tīmata te pou kara i te tau 1870.
•	I whakairotia ki Maketū.
•	Nā te rangatira a Te Pohika Taranui te whakaaro hei koha ki a Kīngi Tāwhiao.
•	I whakairotia tēnei pou kara kia kore e motu te hononga o Ngāti Pikiao ki a Waikato me te Kīngitanga.
•	I te tau 1927 ka ara ake anō te take.
•	Ka whakatau ngā koroua, me tuku te pou kara ki Ngaruawāhia.
•	Nō te tūnga o te marae o Tūrangawaewae ka mauria atu te pou kara e Ngāti Pikiao, hei pou kara mō te Kīngi tuarima a Kīngi Korokī.
•	E tū tonu ana te pou kara i tēnei rā.

Hei mahi 1	: Hui ariā - he mahi ā-rōpū

Pānuihia te pukapuka.

Mā te pouako:	Tuhia kia kotahi te ariā i runga pepa rahi.  Tukuna tētahi o aua pepa ki ia rōpū.

•	Kia rima ngā rōpū mahi.  Matapakia te ariā.  Tuhia ngā kupu, ngā kōrero ka puta atu i te kōrero matapaki ki runga i taua pepa rahi.
•	I ia rima mēneti me tuku te pepa ki tētahi atu rōpū tae noa kia hoki mai te pepa ki te rōpū tīmatanga.
•	Ka tū ngā rōpū ki te pānui ki te katoa.

Hei mahi 2	: Kairīpoata

He kairīpoata koe mō tētahi teihana Māori.
•	Hangaia kia rima ngā pātai hei ui atu ki te tangata.
•	Me hāngai ngā pātai ki tētahi o ngā kaupapa whāiti kei runga ake nei.
•	Haere ki te patapātai ki ngā tāngata e rima.
•	Tuhia ngā whakautu o ngā tāngata e rima.
•	I raro i ngā whakautu, tuhia he kōrero me ōu ake whakaaro mō te tangata me āna whakautu.

Ngā pātai						Tangata:
________________________________________________________________
1._______________________________________________________________

Whakautu:
	
Ōu whakaaro
	
2._______________________________________________________________

Whakautu:
	
Ōu whakaaro

3._______________________________________________________________

Whakautu:
	
Ōu whakaaro

4._______________________________________________________________

Whakautu:
	
Ōu whakaaro

5._______________________________________________________________

Whakautu:
	
Ōu whakaaro

Hei mahi 3: Whakairo

Hononga marautanga	Ngā Toi	
Kōeke	5	
Ngā Toi	Toi ataata	
Whenu	Tūhura	
Whāinga paetae	Ka tūhura rawa te ākonga ki te whakawhanake i ngā ariā o ngā tūmomo toi ataata.	
Pūkenga	Kia taea e te ākonga te whakamahi pūkenga me ētahi tukanga hei whakawhanake i ōna wheako whaiaro mā te tūhura i te hanganga o ngā tūmomo toi ataata.	
Aromatawai	E āhei ana te whakamahi me te tuhi rangihau e kitea ai te wāhi o te hīraurau hopanga hei whakawhanake ariā a te kaituhi.	

Hei mahi: Hanga ariā
•	Hanga ariā, me whakaaro ake mō ngā tikanga me te tapu i whakauru atu a Ngāti Pikiao ki te pou kara.
•	I roto i ngā pouaka i raro iho nei hangaia tētahi tohu Māori, hei tohu, hei whakaatu i te hōhonutanga o ēnei kupu i raro i ngā pouaka.

	Te hononga	Te tīmatanga	Te pō                            Te ao

Aroha                                Tāne Mahuta	                Ngāti Pikiao                Waikato